Zdawało się, że Pińczów od początku nie ma szczęścia. Pierwsza jego lokacja (w 1424 r.) z niewiadomych przyczyn nie przyjęła się. Dopiero druga, cztery lata później, stała się zaczątkiem miasta. Na podstawie przywileju lokacyjnego króla Władysława Jagiełły przeprowadził ją Jan Głowacz Oleśnicki, brat biskupa krakowskiego Zbigniewa.
Historia miasta i dalej toczyła się bardzo barwnie. W 1550 r. Mikołaj Oleśnicki udzielił schronienia kalwinom. Dzięki temu Pińczów stał się jednym z głównych ośrodków reformacji w Polsce. W 1551 r. założono gimnazjum kalwińskie, które między innymi ukończył Hugo Kołłątaj. Profesorowie tutejszego gimnazjum dokonali słynnego przekładu Biblii na język polski, znanego jako Biblia Brzeska lub Radziwiłłowska (1563 r.). Działał tutaj również Jan Łaski. W koloryt miasta wpisali się pisarze, nauczyciele akademiccy, teologowie i rzesze studentów. W powstałym tu gimnazjum nauczano nawet języka hebrajskiego, który wykładał Franciszek Stankar, profesor Uniwersytetu w Padwie, a następnie w Krakowie. Gdy w 1559 r. podczas synodu kalwinów nastąpił podział, Pińczów stał się główną siedzibą arian w Polsce. Jednak w 1579 r. było tu 131 domów, a liczba mieszkańców nie przekroczyła tysiąca. Śladem po arianach są Dom na Mirowie (niektórzy lokują tu ariańską drukarnię, która wydawała m.in. pisma Szymona Budnego, czy Andrzeja Frycza Modrzewskiego) oraz gimnazjum humanistyczne zwane szkołą ariańską Piotra Stratoriusa (obecnie budynek mieści Muzeum Regionalne).
W 1586 r. Pińczów stał się własnością Myszkowskich, którzy usunęli z miasta arian. Rok później w mieście osiedlił się przybyły z Włoch Santi Gucci, prowadząc jeden z miejscowych warsztatów kamieniarsko-budowlanych, będąc równocześnie nadwornym budowniczym królów Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy. Gdy po niemal stu latach, w roku 1657, w czasie II wojny północnej (potopu szwedzkiego), Pińczów został zajęty przez Szwedów, ci zwierzchnictwo nad miastem przekazali w ręce arian. Pół wieku później, w czasie III wojny północnej, w 1702 r., miasto zostało złupione przez wojska szwedzkie. Następnie w 1728 r., Pińczów wraz z całą ordynacją, przeszedł w ręce Wielopolskich.
Oprócz właścicieli ziemskich zmieniali się w Pińczowie także władcy. Od 1772 r. Pińczów znajdował się w zaborze austriackim, od 1809 r. w Księstwie Warszawskim, a od 1815 r. w Królestwie Polskim.
Prawdopodobnie ludność żydowska pojawiła się w mieście w XIV wieku. Jednak pierwsza udokumentowana wzmianka o Żydach w Pińczowie pochodzi z 1576 roku. Już od 1594 r. cieszyli się nadanymi przez ordynata Zygmunta Myszkowskiego przywilejami gospodarczymi - otrzymali prawo zakupu ziemi pod budowę synagogi, domu modlitw, domu dla rabina, kantora i nauczyciela. Renesansowa synagoga pińczowska, zbudowana w latach 1594–1609, z kamienia i cegły, na planie prostokąta, przetrwała do czasów współczesnych. Jest jednym z najstarszych zachowanych zabytków kultury żydowskiej w Polsce. Już w okresie międzywojennym uznawano ten obiekt za unikat architektury synagogalnej. Sala modlitw przykryta była stropem kolebkowym z lunetami. W przedsionku na sklepieniu zachowała się polichromia z XVII w.
Pińczów za czasów Myszkowskich stał się jednym z największych miast województwa i jednym z największych skupisk ludności żydowskiej w I Rzeczypospolitej. Dlatego właśnie w tym miejscu miało swoją siedzibę ziemstwo krakowsko-sandomierskie oraz trzykrotnie (w latach 1673, 1674 i 1681) obradował Sejm Żydów Korony.
Stanisław Kazimierz Myszkowski w 1682 r. zezwolił 429 osiadłym tu Żydom na warzenie miodu i kurzenie gorzałki, ale i na budowę drugiej synagogi. Handlarze i kupcy żydowscy posiadali kontakty nie tylko z miastami Małopolski i Pomorza, ale także np. z Wiedniem. W 1708 r. Żydzi płacili 2000 zł pogłównego, w 1736 r. – 6658 zł.
W 1748 r. istniały w mieście dwie murowane bóżnice i jedna drewniana oraz kilka chederów. Dwadzieścia lat później doliczono się w Pińczowie 155 domów żydowskich, to jest 44,4% ogółu budynków. W 1789 r. mieszkało w mieście 1897 Żydów, co stanowiło 61,1% mieszkańców. W pobliskich koloniach rolnych, założonych przez Wielopolskich – Byczowie i Pasturce - mieszkali Żydzi zajmujący się rolnictwem.
W 1830 r. dziedzic Pińczowa, Jan Szaniawski, zniósł Żydom pińczowskim niektóre podatki m.in. od cmentarza, od potwierdzenia rabina. Jednocześnie podarował grunt pod nowy cmentarz, położony na wschód od Mirowa, przy drodze do Buska. Nic dziwnego zatem, że w połowie XIX w. zamieszkiwało Pińczów już 2877 Żydów, co stanowiło 70% ogółu mieszkańców. W 1848 r. gmina posiadała dwie murowane synagogi, dom modlitw, szpital, który pełnił również rolę domu starców, łaźnię, dom rabina, rzeźnię koszerną bydła i ptactwa, dom grabarza oraz dwa cmentarze. Żydzi prowadzili też większość pińczowskich przedsiębiorstw. W momencie wybuchu powstania styczniowego żyło w Pińczowie 4868 osób, w tym 3299 Żydów (67,8%).
Po koniec XIX w. przybyli do Pińczowa chasydzi. Pierwszy dwór założył Chaim Miler Finkler.
W momencie odzyskania niepodległości Pińczów liczył 7740 osób, w tym 4324 Żydów, którzy zamieszkiwali przy rynku, Placu Wolności oraz ulicach: Złotej, Krakowskiej i Buskiej.
W 1931 r. delegacja Żydów pińczowskich brała udział w Kongresie Syjonistycznym w Bazylei, w dwa lata później w Pradze.
W latach trzydziestych, podobnie, jak w innych miastach, dochodziło do incydentów antysemickich. Kierownik szkoły, Stanisław Kwiecień, poinformował inspektora szkolnego, że nieznany misjonarz nastawia wrogo ludność katolicką do Żydów. zatem wówczas takie zachowania uznawano jeszcze za naganne.
W 1937 r. gmina pińczowska liczyła 3700 Żydów. Majątek ruchomy gminy oceniano na niebagatelną sumę 150 000 zł, nieruchomy – na 100 000 zł, zadłużenie – na 20 000 zł.
Niemcy zajęli Pińczów 5 września 1939 roku. W getcie zgromadzono około 3 tys. Żydów, z których kilkadziesiąt osób rozstrzelano w serii egzekucji. W październiku 1942 r. rozpoczęły się wywózki do obozu zagłady w Treblince. Żydzi szli pieszo do Jędrzejowa, gdzie ładowano ich do wagonów. 71 ukrywających się osób miano rozstrzelać w Lesie Boguckim.
W późniejszym okresie wojny w okolicy aktywnie działały polskie oddziały partyzanckie (oraz dwa oddziały żydowskie), które na przełomie lipca i sierpnia 1944 r. przeprowadziły powstanie zbrojne i założyły rejon wyzwolony, nazwany Republiką Pińczowską. Po ciężkich walkach z Niemcami, oddziały partyzanckie podjęły próbę przebicia się w kierunku frontu sowieckiego. Pińczów został zajęty przez wojska sowieckie w styczniu 1945 r.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz